گروه مطالعات اجتماعی شوشتر(متوسطه اول)

این وبلاگ درجهت ارائه مطالب دروس علوم اجتمایی دوره راهنمایی و استفاده معلمان ودانش اموزان عزیز میباشد

زندگی نامه سید رضی
نویسنده : حمزه نیا - ساعت ٧:٤٢ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۳/٩/٧
 

زندگی نامه سید رضی


عصر طلایی تمدن اسلامی
قرن چهارم هجری را باید «عصر طلایی تاریخ تمدن اسلامی» نامید؛ عصری که با وضع جدید سیاسی اجتماعی در زمان خلفای عباسی و قدرت یافتن جریان‎های شیعی دیلمیان و آل بویه و تضارب افکار و اندیشه‎های سیاسی و اجتماعی، اوضاع جدیدی برای ارائه آثار و اندیشه‎ها فراهم شد؛ عصری که در مرکز خلافت اسلامی «بغداد» اندیشمندان بزرگ ـ اعم از شیعی و سنّی و زیدی و اسماعیلی و حتی متفکران اقوام و ملل مختلف غیر مسلمان ـ در زمینه‎های مختلف علوم و فنون به عرضة دیدگاهها و نظریات خود پرداختند و آثار بدیعی را پدید آوردند و برای آیندگان به یادگار نهادند. مرحوم سید رضی در چنین عصری به دنیا آمد.

زادگاه و خانواده
نام سید رضی «محمد» کنیه‎اش «ابوالحسن» ملقبت به «سید رضی» یا «شریف رضی» بود که در سال 359 ق. در بغداد به دنیا آمد و در سال 406 ق. در سن 47 سالگی از دنیا رحلت فرمود.
خاندان سید رضی یکی از خاندان‎های بزرگ علمی و دینی و پارسای شیعة امامیّه است که نسبش به پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ و امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ و فاطمه زهرا ـ سلام الله علیها ـ می‎رسد.

وی از جانب پدر با پنج واسطه به حضرت موسی بن جعفر امام هفتم ـ علیه السّلام ـ می‎رسد به همین جهت او را موسوی نیز می‎خوانند و از جانب مادر به امام حسین ـ علیه السّلام ـ منتسب می‎شود از این رو او را «ذو الحسبین» نیز می‎گویند، که خود در جاهای مختلف از جمله در اشعار خود به اجداد و به حسب و نسب خویش افتخار می‎کند.

پدر...
پدر سید رضی «حسین بن احمد» معروف به «طاهر ذوالمناقب» شخصیّتی بزرگ داشت و مردی بلند آوازه بود و به عنوا نامی‎ترین شخصیّت علوی بارها به منصب «نقابت» (سرپرستی علومیان و سادات) دودمان ابوطالب در بغداد منصوب شد. عضد الدوله دیلمی هنگامی که وارد بغداد شد، چون نفوذ او را در میان شیعیان دید از وی ترسید از این رو دستگیرش کرد و به قلعة فارس (شیراز) فرستاد و در آنجا به زندان افکند.

حسین ابن احمد که به «ابو احمد» مکنّا بود هفت سال، یعنی تا پایان عمر عضدالدوله در زندان ماند، تا اینکه پس از مرگ او، فرزندش «شرف الدوله» ـ که حاکم کرمان بود ـ در راه سفر به بغداد، ابو احمد را از زندان آزاد کرد و با خود به بغداد برد.[1]
سید رضی پدرش را بسیار دوست می‎داشت، در مدت هفت سالی که پدرش در زندان بود، در فراق وی آرام نداشت. او ـ که در آن ایام چهارده سال بیشتر نداشت ـ قصیده‎ای غرّا در هجران پدر سرود و برای وی به زندان شیراز فرستاد؛ قصیده‎ای که دل هر خواننده‎ای را می‎لرزاند و هر چشمی را می‎گریاند.

ابوالفرج ابن جوزی در تاریخ خود، به هنگام نقل حوادث سال 369 ق. می‎نویسد: ازحوادث این سال بازداشت شریف ابو احمد حسین بن موسی، در ماه صفر است او را به اتهام واهی دستگیر کردند.[2]
ابو احمد در اواخر عمر نابینا شد و در سن 97 سالگی دار فانی را وداع گفت.

مادر...
مادر سید رضی بانویی علوی و همنام جدّه‎اش فاطمه زهرا ـ سلام الله علیها ـ و بانویی با شخصیت، دانشمند و بافضیلت بود.
گویند: شیخ مفید، سرآمد فقهای شیعه کتاب «احکام النساء» را برای او تألیف کرده است. ایشان در مقدمه این کتاب می‎نویسد:
من از سیدة جلیله فاضله ـ ادام الله اعزازها ـ اطلاع یافتم که مایل به تدوین کتابی هستند مشتمل بر همه احکامی که مکلفین محتاج به آن هستند، و مخصوصاً زنان باید از آن آگاه باشند. او ـ ادام الله توفیقها ـ علاقة خود را برای تألیف این کتاب به من اطلاع داده است... .[3]
ابن ابی الحدید در مقدمة شرح نهج البلاغه خویش در ارتباط با عظمت و مقام رفیع این بانوی فاضل و دو فرزند برومند و شایسته‎اش، محمد و علی ـ که بعداً به «سید رضی» و «سعید مرتضی» شهرت یافتند ـ به نقل از دانشمند و فقیه مشهور شیعه سید فخّار موسوی حلّی می‎نویسد:
«شبی شیخ مفید در خواب دیدند: حضرت زهرا ـ سلام الله علیها ـ ،‌دختر گرامی پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ ، دست امام حسن و امام حسین را گرفته نزد وی آوردند و پس از سلام به شیخ فرمودند: این دو پسر من هستند به آنها علم فقه و احکام دین بیاموز!

شیخ مفید پس از بیداری در شگفتی ماند که این چه خوابی بود! فردای آن شب که شیخ مفید طبق معمول در «مسجد براثا» واقع درمحلّة شیعه نشین کرخ بغداد نشسته بودند و شروع به تدریس نمودند، ناگهان دیدند، بانویی با کمال وقار، در حالی که دست دو کودک خود را در دست دارد وارد شد و به شیخ سلام کرد و گفت: من همسر طاهر ذوالمناقب هستم، و این دو کودک فرزند من هستند، آنها را نزد شما آورده‎ام تا علم فقه و احکام دینی را به آنها بیاموزی! شیخ بزرگوار و مرجع عالی‎قدر شیعه از آن خواب و این تعبیر در شگفت ماند و در دم گریست.
سپس به احترام آن بانوی بزرگوار و آن دو کودک پاک سرشت، شیخ از جای برخاست و به مادرشان سلام کرد و خواب خود را برای آنها نقل نمود. آن‎گاه با کمال اشتیاق تعلیم و تربیت آنها را به عهده گرفته و در ارتقای آنها به مدارج عالی علمی و عملی همت گماشت، تا آنکه آن دو برادر از نوابغ بزرگ و علمای نامدار عصر شدند.[4]

این بانوی با فضیلت و فداکار در وضعیتی که پدر خانواده به مشاغل اجتماعی داشت و بعدکه در زندان و تبعید گرفتار بود، به سرپرستی و تربیت این دو فرزند شایسته با نظری بلند و همتی عالی همت گماشت و برای رشد و شکوفایی استعدادهای آنان از هیچ کوششی فروگذار نکرد از این رو، طبیعی است که سید رضی(ره) مادر خود را بسیار دوست داشته باشد، و پس از فوت مادر برای وی مرثیه سرایی کند. سید رضی در رثای مادر خویش مرثیه‎ای تاریخی سروده که بیش از آنکه نوحه‎گری در فقدان مادر باشد، خصلت‎های نیک و صفات ارزشمند و برجستة وی را در آن برشمرده است؛ بیتی از آن قصیده بدین شکل است:
«لوکان مثلک کلّ امّ برّة غنی البنون بها عن الآباء؛
اگر همه مادران چون تو نیکوکار بودند ـ فرزندان از پدران بی‎نیاز می‎شدند.»
این بانوی بزرگوار در ذوالحجّه سال 385 ق. از دنیا رفت، زمانی که از عمر سید رضی 26 سال بیشتر نگذشته بود.

برادر...
علی، علم الهدی، ملقب به «سید مرتضی» برادر بزرگ سید رضی که چهار سال از او بزرگ‎تر بود، یکی از افتخارات جهان تشیع واز فقیهان برجستة قرن چهارم هجری است. نجاشی معاصر وی (متوفا به سال 450 قمری) ـ که هم عصر سید مرتضی است و هر دو نزد شیخ مفید درس می‎خوانده‎اند ـ دربارة وی می‎نویسد:
علومی را فراگرفت که هیچ کس در زمان وی به پایة او نرسید؛ احادیث بسیاری از استادان فن استماع نمود. عالم، متکلم، ادیب و شاعر بود و در علم دین و دنیا جایگاهی بس بزرگ داشت و کتاب‎ها تصنیف کرد... در سال 436 ق. وفات یافت و فرزندش بر او نماز گذارد و در خانه‎اش دفن شد، من و شریف ابویعلی جعفری و سالار بن عبد العزیز او را غسل دادیم.[5]
شاگرد عالی‎قدرش شیخ طوسی، (متوفا به سال 460 ق) پس از ذکر نام و نسب و اجداد وی، می‎نویسد:
کنیه‎اش «ابوالقاسم» و لقبش «علم الهدی» و «الاجل المرتضی» است. در علوم بسیاری یگانة روزگار بود. تمام دانشمندان دربارة فضل او اتفاق دارند در دانش‎هایی مانند علم کلام و فقه و اصول و ادب و نحو و شعر و معانی و لغت و جز آن بر همه کس تقدم داشت. دیوان شعری دارد که مشتمل بر بیست هزار بیت است.[6]

جایگاه علمی و اساتید
چنانکه یادآور شدیم، سید رضی هماره با برادر بزرگش سید مرتضی از خردسالی به فراگیری علوم و فنون متداول عصر پرداخت. علم نحو و دستور زبان عربی را نزد «سیرافی»، علم فقه و احکام دینی را نزد «شیخ مفید»، علم حدیث را نزد «محمد بن عمران مرزبانی» و «ابوموسی تلّعُکبری»و ابوابی از فقه را نزد «محمد بن خوارزمی» آموخت؛ چنانکه علم قرائت قرآن را با همه روایاتش نزد «ابوحفص، عمر بن ابراهیم کنانی» و شرح اصول خمسه را نزد «قاضی عبدالجبار معتزلی» ـ که هر یک در رشتة خود از سرآمد اساتید فن بودند ـ فرا گرفت.
همان طور که در پاره‎ای از علوم ادبی را از «ابوالفتوح ابن جنّی» (نحوی معروف) و قسمتی از فنون بلاغت و آیین سخنوری را از «ابن نباته» خطیب بهره برد.

سید رضی (ره) از هفده سالگی به تدریس و تألبیف علومی که آموخته بود پرداخت. وی، در فراگیری علوم و فنون بسیار حریص بود و از هر کس که می‎توانست بهره‎مند شود، خودداری نمی‎کرد و در این خصوص میان شیعه وسنی و مسلمان و کافر فرق نمی‎گذاشت.

سعة صدر و آزاد اندیشی
یکی از ویژگی‎های سید رضی که از میان دیگر صفات برجستة او ستودنی است، سعة صدر و آزاد اندیشی اوست. وی با اینکه یکی از بزرگان و علمای نامدار شیعه و از متعبّدترین و محکم‎ترین افراد به مذهب و مرام اهل بیت ـ علیهم السلام ـ به شمار می‎آمد، در عین حال در زمان خود با دانشمندان و شعرا و علمای مذاهب مختلف و ادیان متفاوت مراوده و مذاکره داشت و با احترام بزرگی از آنان یاد می‎کرد. یکی از دوستان بسیار صمیمی سید رضی، «ابو اسحاق صابی» (منشی آل بویه در بغداد) بود. ابو اسحاق از فرقة «صابئین» (یعنی ستاره‎پرست9 بود، اما به عقاید مسلمانان احترام فراوان می‎گذاشت و در نوشته‎های خود از آیات قرآن بهره‎ می‎برد و حتی در ماه رمضان با گرفتن روزه با مسلمانان همراهی می‎نمود.

عز الدّولة دیلمی، پسر معز الدوله تلاش فراوان کرد که وی اسلام را بپذیرد امّا وی نپذیرفت ابن ندیم می‎نویسد:
ابو اسحاق صابی نویسنده‎ای چیره‎دست و شاعر و عالم به هندسه بود؛ اما بیشتر به نویسندگی و فن بلاغت و شعر شهرت داشت. او کتاب شعری دارد که به هزار ورق می‎رسد، با شریف رضی مراسلات و مکاتبه‎هایی داشته که در سه مجلّد گردآوری شده است.[7]
چنانکه پس از این نیز ملاحظه خواهید فرمود یکی از تألیفات سید رضی کتاب «مختار شعر ابواسحاق الصابی» است که در آن گزیده‎ای از اشعار ابواسحاق را گردآوری کرده است.
از سوی دیگر، عموم مورخین و شرح حال نگاران نوشته‎اند: هنگامی که ابو اسحاق وفات یافت سید رضی قصیده‎ای بسیار عالی و غم‎انگیز در رثای وی سرود که مطلع آن این است:
ارأیت من حملوا علی الاعواد؟! ارأیت کیف خبا ضیاء النادی؟!
آیا می‎دانید چه کسی را بر این چوب‎ها بر دوش می‎بردند؟! آیا می‎دانید چگونه چراغ محفل ما به خاموش گرایید؟

گویا برخی از مردم سید رضی را سرزنش می‎کردند که فردی از دودمان پیامبر برای فردی کافر مرثیه می‎گوید؟! او در پاسخ آنان می‎گفت: من فضل و کمال او راستودم نه بدنش را.
سید رضی حتی پس از وفات ابو اسحاق نیز شرط رفاقت را از دست نمی‎دهد و گاهی که بر مقبرة ابو اسحاق می‎گذرد. قبر او را در مرثیه‎ای که مطلع آن چنین است، مورد گفتگو قرار می‎دهد:
لو لا یذمّ الرکب عندک موقفی حیّیت قبرک یا ابا اسحاق!
اگر کاروانیان توقف مرا در نزد تو نکوهش نمی‎کردند ای ابواسحاق، با صدای بلند بر قبرت درود می‎فرستادم.

نمونة دیگر از سعة صدر و آزاد منشی مرحوم سید رضی، رفتار او با «مهیار دیلمی» مجوسی است که برای کسب دانش به بغداد آمده بود و در معاشرت با سید رضی مسلمان شد و در سلک شاگردان وی در آمد. مهیار که پس از مسلمان شدن کنیه ابو الحسن را برخود نهاد و به «ابوالحسن مهیار دیلمی» معروف گشت؛ در نیمة اوّل قرن پنجم هجری، از نامدارترین شاعران عصر به شمار آمد: قصاید و مراثی مهیار دیلمی دربارة ائمة اطهار ـ علیه السّلام ـ در دیوان وی موجود است واز شاهکارهای ادبیات عرب به شمار می‎رود.

ابن خلّکان در شرح حال وی می‎نویسد:
او مجوسی بود و مسلمان شد. گفته می‎شود اسلام آوردن وی به دست سید رضی بود؛ چون سید رضی استاد او بود و مهیار نزد وی در شعر به کمال رسید. او شاعری بزرگ و بر تمام شاعران عصر خویش مقدم بود، دیوان شعر او بزرگ ودر چهار مجلد است.[8]

دانش دوستی و شاگردپروری
مرحوم سید رضی شخصیتی بسیار دانش دوست و شاگردپرور بود. در زمان کوتاه عمر خود علاوه بر خدمات علمی اجتماعی، مدرسه‎ای به نام «دار العلم» برای تربیت دانش پژوهان و طلاب در سطح عالی تأسیس نمود که تا آن زمان بی‎سابقه بود. در این مدرسه کتابخانه‎ای وجود داشت که از رشته‎های مختلف علوم در آن کتاب گردآوری شده بود و با اینکه سمت خزانه‎داری آن را به «ابو احمد عبد السلام بن حسین بصری» ـ که در علم «تقوم بلدان» (جغرافیا و شناخت چهر‎ه‎ها) بلند آوازه بود ـ سپرده بود؛ برای شخصیت دادن به طلاب کلیدهایی هم در اختیار آنان نهاده بود تا مستقیماً بتوانند از کتاب‎های مورد نیاز استفاده کنند.[9]

گویا حیات علمی این دار العلم پس از وفات وی با سرپرستی برادرش، سید مرتضی ادامه یافت و دانشمندان بزرگواری همچون شیخ الطایفه، شیخ طوسی فقیه و متفکر نامدار شیعه از این مدرسه برخاستند و به کمال رسیدند.

تألیفات
سید رضی (ره) خود نیز در علوم اسلامی و ادب عرب استادی توانا بود، به گونه‎ای که آثار وی در ادب و تفسیر و فقه و کلام و حدیث ـ آنچه از تطاول ایّام مصون مانده و به دست ما رسیده ـ بیانگر فکر موّاج و اندیشة ژرف و مهارت و استادی اوست سید رضی شاعری استاد، نویسنده‎ای بلیغ و چیره‎دست و دانشمندی دین شناس و مؤلفی پرتوان بوده است، چنانکه در دوران زندگی خویش مناصب بزرگ و پرمسئولیتی نظیر «نقابت سادات علوی» و «نظارت بر دیوان مظالم» و «امارت حاج» را از سوی امرای آل بویه و تصویب خلیفة عباسی عهده‎دار بوده و با مسایل سیاسی اجتماعی و عرف جامعه آشنایی نزدیکی داشته است. سید رضی در حقیقت مرد دین و سیاست و علم و ادب به شمار می‎رفته و آثار و تألیفات به جای مانده از وی نیزگواه بر همین ابعاد شخصیت اوست. اکنون تألیفات وی را به اجمال از نظر می‎گذرانیم:
1. خصائص الائمه: در اوایل جوانی تألیف کرده و اخیراً در قم منتشر شده است.
2. مجازات الآثار النبویّه: در عراق و مصر چاپ شده است.
3. مجازات القرآن: به چاپ رسیده است.
4. حقائق التأویل و دقائق التنزیل: در تفسیر قرآن مجید.
5. الزیادات فی شعرا بی‎تمام.
6. تعلیقه بر ایضاح ابو علی فارسی: در نحو و دستور زبان عرب.
7. تعلیق خلاف الفقها: در فقه و احکام.
8. الجید من شعر ابن حجاج: گزیده‎ای از اشعار ابن حجاج، شاعر شیعی معاصر وی.
9. الرسائل: مجموعه نامه‎های او به اسحاق صابی در سه مجلد.
10. مختار شعر ابو اسحاق صابی: گزیده‎ای از اشعار ابو اسحاق.
11. دیوان اشعار: به گفتة عبد الملک ثعالبی، ادبی هم عصر وی، در چهار مجلد بوده است.
12. نهج البلاغه: گزیده‎ای از خطبه‎ها و نامه‎ها و کلمات قصار امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ که تاکنون میلیون‎ها نسخه از آن به چاپ رسیده است.

نهج البلاغه
از میان آثار و تألیفات مرحوم سید رضی ـ قدس سرّه ـ «نهج البلاغه» مشهورترین و ماندگارترین آنهاست که مؤلف محترم، آن را در سال 400 هجری، یعنی شش سال پیش از وفات خود با استفاده از دانش وسیع و ذوق سرشار و گزینش نیکوی ادبی خود تألیف فرموده است.
ایشان با استفاده از کتابخانة شخصی خویش و کتابخانة برادر بزرگش سید مرتضی و کتابخانة شاپور ابن اردشیر، وزیر شیعی بهاء الدوله دیلمی ـ که نوشته‎اند دارای ده هزار جلد کتاب نفیس و منحصر به فرد بوده است ـ سخنان امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ را گردآوری کرده و در سه بخش «خطبه‎ها» و «نامه‎ها» و «کلمات قصار» سازمان داده است. سید رضی برای این مجموعه نام بسیار زیبای «نهج البلاغه»‌ (روش رسا سخن گفتن) را برگزیده‎اند.


 


منبع: سایت اندیشه قم