گروه مطالعات اجتماعی شوشتر(متوسطه اول)

این وبلاگ درجهت ارائه مطالب دروس علوم اجتمایی دوره راهنمایی و استفاده معلمان ودانش اموزان عزیز میباشد

قانون مشهور حمورابی چه می‌گوید؟
نویسنده : حمزه نیا - ساعت ۱٠:٠٠ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٢/٧/۱٩
 

 

 
 

« ...آنوی سترگ و ایلیل سرور زمین و آسمان و مقسم سرنوشت های زمین .... مرا حامورابی یعنی شاهزاده خدا ترس نامیدند و فرمودندم که در سراسر زمین عدالت برپای دارم و ریشه های بدی و ستم را چنان برکنم که توانا به ناتوان ستم نکند..»



 
 

این نخستین جملات قانونی است که امروز قریب به سه هزار و هفتصدمین سالی است که دیگر خبری از نویسنده آن نیست، پادشاهی که نه اولین، بلکه معروفترین قانون دوران باستان را نگاشته است.
تا سال 1945 تصور می شد که قانون حمورابی، قدیمی ترین قانون جهان است این در حالی است که در این سال و سالهای بعد از آن مجموعه قوانینی کشف شد که نشان داد اولین قانون، قانون اورنمو بوده است که حدود 2100 سال قبل از میلاد مسیح در 37 ماده نوشته شده است. بعد از این قانون و قبل از قانون حمورابی قانون لیپیت ایشتر، پادشاه ایسین در 1900 ق.م و قانون اشنونه متعلق به 1770 سال قبل از میلاد مسیح وجود داشته است.

حمورابی کیست؟

حمورابی ششمین پادشاه بابل در 16 ژوئن 1686 چشم از جهان فروبست. نام او در لغت به معنای «خویشاوند شفادهنده» است و البته معنای شاهزاده خداترس هم برای آن ذکر شده است. حمورابی از سال 1750 تا 1792 قبل از میلاد پادشاه خردمند و با اقتدار بابل بود و قدرت را از پدرش به ارث برد.
در میان مورخین نقل است که حمورابی سه ابتکار دارد؛ نخست اینکه اولین دولتمردی در جهان بود که تعیین حداقل دستمزد را که امروزه در کشورهای صنعتی رعایت می شود به صورت قانون درآورد و تکلیف دولت قرار داد. در قانون حمورابی اندازه مزد بنا و خشت‌زن و خیاط و سنگ‌تراش و نجار و جاشو و چوپان و کارگر معین شده بود.
دیگری برنامه ریزی از قبل برای انجام امور و سومی اصلاح زبان و ساده سازی آن و نیز تأمین وحدت تلفظ واژه ها. اما آنچه نام او را در میان جهانیان بلند آوازه کرده، قانون حمورابی است.

قانون سه هزار ساله

قانون حمورابی 282 ماده دارد و آن را در خرابه های شوش در خوزستان یافته اند. این قانون در ستونی از سنگ سیاه دیوریت با ارتفاع دو متر و 45 سانت و خط ریز بابلی نگاشته شده است. در قسمت بالایی این سنگ تصویر حمورابی نقش شده است در حالی که قانون را از خداوند عدالت می گیرد. این قانون ابتدا در محل رفت و آمد عمومی شهر سیپار (60 کیلومتری بابل و 30 کیلو متری بغداد امروزی) نصب شده بود، ضمن اینکه نسخه هایی به مناطق مختلف کشور ارسال شده بود تا همه آن را ببینند، گامی برای اعلام قانون و مخفی نکردن آن در جهت گرفتن بهانه ها و توجیه ها.
پس از حمله ایلامیان به بابل در قرن 12 قبل از میلاد، این ستون سنگی که به شهر شوش منتقل شد در مقابل کاخ شاهنشاهی به نمایش درآمد. برخی معتقدند که این قانون بر قوانین تورات و دین موسی تاثیر گذارده است.
مواد این قانون ابتدا توسط شیل فرانسوی خوانده و متن آن به فرانسه ترجمه شد. در جلد چهارم کتاب خاطرات هیات علمی فرانسوی در ایران به چاپ رسید. متن فارسی قانون نیز موجود است و در چندین نشریه و کتاب فارسی به چاپ رسیده است.

سیری در قانون

روح این قانون بزرگ مدت 15 قرن با همه تغییراتی که در کشور پیش آمد نافذ بود، فقط در پاره ای از اوضاع و احوال تغییرات جزیی در آن داده شد. تطور، تکامل و تغییری که در این قانون پیش آمد آن بود که به جای کیفرهای دینی و فوق طبیعی، کیفرهای دنیوی قرار دادند و مجازات از خشونت به طرف جریمه و از کیفر بدنی به غرامت مالی توجه شد.
قانون حمورابی - به عنوان یکی از قدیمی‌ ترین قوانین جهان- حاوی مواد جالب توجهی است. حمورابی کسانی را که در برابر قانون بی پروا باشند و از اطاعت آن سرپیچی کنند را لعنت و نفرین می نماید و این غیر از ضمانت اجراهای حقوقی است که در نظر گرفته شده است. در برخی از این مواد درجه تمدن بالای بابلیان مشهود است مثل اینکه طرف‍‍ین دعوی می توانستند از خود شاه دادخواهی کنند و قانون هر فرد را مسئول عمل خویش می داند. در کنار اینها تعیین مجازات های سنگین برای جرایم سبک نیز باستانی بودن آن جوامع را به رخ می کشاند مانند اینکه کاهنه ای که به میخانه وارد می شد سوزانده می شد. ظاهرا قوانین وضع شده توسط اور نمو پادشاه سومر ملایم تر از قوانین حمورابی بوده است.

حقوق خانواده و زناشویی

در حوزه حقوق خانواده موارد مثبتی در قانون حمورابی دیده می شود. ازدواج تمامی دسته‌جات با تمامی افراد دیگر مجاز بوده است و ازدواج مانند عقودی چون بیع و ... دارای قوانین تشریفاتی و ثبت قباله و سند بوده است.
مرد برای زن مهریه ای قرار می داده است که آن را حق یا قیمت عروس می دانستند و عروس هم از خانه مالی را به خانه شوهر می آورد که به آن دوطه می گویند. حق طلاق با شوهر بوده است اما در عوض ازدواج مجدد صرفا به دلیل نازایی زن ممکن بوده است. جالب است که زن و شوهر برای بدهی های یکدیگر مسئولیت تضامنی داشتند – یعنی مسئول بدهی های یکدیگر هم بوده اند - اگرچه بدهی مربوط به قبل از ازدواج باشد.

برابری

در قوانین حمورابی اشکال مختلفی از برابری و نابرابری به چشم می خورد. در حالی که کسانی که آزاد بودند در مقابل قانون مساوی و از حقوق برابر برخوردار بودند و آزاد بابلی با آزاد غیر بابلی مساوی بوده است؛میان طبقات مختلف تفاوتی در حقوق و تکالیف بوده است. جامعه بابل جامعه ای طبقاتی بوده است شامل سه طبقه آزادان و بردگان و طبقه میانی به نام ماشنونک که از بردگان بالاتر و از آزادان پایین تر بودند بدین معنا که از برخی حقوق آزادان بهره مند نبوده اند.

اوردالی یا آزمایش ایزدی

از مختصات قانون حمورابی و قوانین باستانی یکی هم این است که این قوانین برای اثبات بی گناهی افراد راهکارهایی اندیشه اند که به آن آزمایش ایزدی یا اوردالی می گویند. توجه کنید که در حال حاضر وقتی فردی به شخصی اتهامی میزند اتهام زننده باید ادعای خود را ثابت کند لیکن در آن ایام ظاهرا اصل بر بیگناهی نبوده است و اصل برائت معنایی نداشته در نتیجه برای مثال اگر شخصی دیگری را به دست داشتن در سحر و جادو متهم سازد و آن تهمت را ثابت نسازد متهم بایستی به کنار رود مقدس رفته، خود را بدان نهر اندازد. هرگاه آب نهر متهم را مغلوب ساخت، مرد اول حق دارد خانه او را تصرف کند و بهر خود نگاه دارد، اما در صورتی که رود مقدس ثابت داشت که متهم بی گناه است و وی سالم برگشت؛ کسی که وی را به دست زدن به سحر و جادو متهم ساخته به قتل می رسد.

لوح قانون کجاست؟

قبل از همه ایرانیان، "مارسل دیالوفوآ" مهندس معماری و کارمند راه آهن فرانسه بود که گنجینه های باستان شناسی ایران را کشف کرد. مارسل سال 1881همراه همسرش به قصد مطالعه در مورد تاثیر معماری شرق و غرب بر یکدیگر به ایران آمدند. روبرو شدن با تپه های باستانی در خوزستان مارسل و ژان دیالوفوآ را به فکری فروبرد.همین فکر باعث شد که آنها پس از بازگشت به فرانسه از مدیر موزه های ملی فرانسه بخواهند تا بودجه ای در اختیار آنها قرار دهد. این خواسته مورد تصویب قرار گرفت و 31 هزار فرانک برای کاوش تپه های شوش به خانواده دیالوفوآ پرداخت شد. آنها در سال 1884 و با قراردادی که با وساطت دکتر فولوزن، پزشک مخصوص فرانسوی ناصرالدین شاه به تصویب رسید اجازه کاوش باستان شناسی در شوش را بدست آوردند. به شرط اینکه فلزات گران‌بهایی که کشف می شوند متعلق به دولت ایران باشند و سایر آثار نصف به نصف تقسیم شود.
خانواده دیالوفوآ بعد از دو سال کاوش با فریب و خدعه قرارداد یک طرفه خود را هم اجرا نکردند و 327 جعبه از آثار باستانی ایران را از بندر بوشهر به پاریس انتقال دادند. ورود این آثار به پاریس، فرانسوی ها را مصمم به غارت بیشتر کرد. انجمن علمی فرانسه خواهان قراردادی شد که بر مبنای آن بتواند انحصار اکتشاف آثار تاریخی در سراسر ایران را بدست آورد. این امتیاز در دوران سلطنت مظفرالدین شاه به انجمن داده شد با این شرط که تمامی آثار کشف شده در ایران به صورت نصف نصف تقسیم شود مگر آثار شوش که تمامی آن متعلق است به دولت فرانسه. سرپرست کاوش ها ژاک دمرگان بود و این گروه بود که در سال 1901 قانون حمورابی را کشف کرد. لوح حمورابی اینک در موزه لوور پاریس نگهداری می شود. البته فرانسویان لطف(!) کرده و نمونه ای را برای ما بازسازی کردند که هم اینک در موزه ملی ایران نگهداری می شود.