از زمانیکه انسان زندگی شهر نشینی را آغاز کرد همواره سعی در بهبود شیوه زندگی خویش داشته است. در این تلاش ها همواره نوعی رقابت برای هر چه بهتر زندگی کردن وجود داشته که بعضاً باعث تصادمات و جنگهای خانمان براندازی می شده است.

به همین دلیل بشر همواره تلاش خود را معطوف به در امان ماندن از تهاجمات احتمالی می کرده است که احداث و ایجاد حصار پیرامون محل زیست و سکونت وی تحقق این موضوع را نشان می دهد. با توجه به بررسیهایی که پیرامون شوشتر صورت گرفته این نتیجه حاصل گردیده که سکونت در این منطقه از دوران پیش از تاریخ نیز وجود داشته است.

در دوران ساسانی بر گرد شهر حصاری ایجاد گردید که مقاله حاضر پیرامون این حصار و چگونگی شکل گیری آن پرداخته است. متأسفانه قسمت اعظم حصار در سالیان اخیر با خاک یکسان گردیده است و در بررسی های میدانی انجام گرفته تنها بخش محدودی از حصار مشاهده گردید. منابع محدودی نیز راجع به حصار شهر وجود دارد که در آنها بصورت فهرست وار به حصار شهر پرداخته شده است. در کتاب آثار و بناهای تاریخی خوزستان آمده است: « از این حصار که اکنون به صورت تپه ای عظیم در غرب و جنوب شوشتر باقی مانده است، در حدود 5 الی 6 کیلومتر آن باقی مانده است و در بعضی از قسمتهای آن هنوزآثارسنگ کاری موجود است . آنچه ازحصار شهر باقی مانده درغرب و جنوب شهر وپشت بقعه امامزاده عبد اله واقع است»(1)

در یادداشتهای جناب آقای محمد علی شرف الدین(2) محقق و دانشمند ساکن در شوشتر راجع به حصار شهر چنین می خوانیم: «...مجدداً یاد آوری می شود وقتی بنای شوشتر را با حصار زمان نوحش و قلعه سلاسل را باجایگاه مرتفعش در نظر بگیریم و حصار را از شمال به جنوب و در کشاله نهرداریون و از زیر دژ سلاسل تا بند خاک فاضلاب جدا شده از آن در بند خاک و حرکت به سوی پل لشکر و شاه علی و نفس کش وتغیر مسیرحصارو فاضلا ب از غرب به شرق و حصار که همگا م فاضلا ب یعنی رقط به سو ی ادلاذین تا دو دانگه ومصب آب رقط در نظر بگیریم .....  دروازه لشکر قریب امامزاده عبد الله فعلی وقلاع مستحکم آن در اطراف حصار شهر و ساکنین قلاع که تا زمان صفویه قزلباش در آن و سنگی مربوط به دروازه لشکر که اسامی خلفای راشدین بر آن حک شده و سپس در کنار آن رقط و اُدلازین (عبدالله زین) و از کشاله مصب رقط به طرف مشرق شوشتر تا بند میزان ،دو دانگه (گرگر)به منزله حصار شهر در مشرق شوشتر بوده است.»(3)

در کتاب تذکره شوشتر آمده است: «...هوشنگ فرمان داد که مردم خانه بسازند و مقرر داشت که خانها( خانه ها) را نزدیک یکدیگر و اساسها را محکم و دیوارها را بلند نمایند و بعد از اتمام خانها(خانه ها)حصار وثیق به دور خانها بنا نهاد که مجموع شهر حکم یک خانه بهم رسانید و چون مردم درمساکن خود قرار گرفتند و از زحمت گرما و سرما و باد و باران آسوده دل گشتند و ذخایر و اقوات خود را در مخازن و محارز مضبوط و اطفال و عورات را در اندرونها مستور نمودند و به سبب باروی شهر از آسیب سباع و حیوانات وحشی خلاص یافتند این وضع ایشان را خوش آمد و آن شهر را شوش گفتند به لغت قدیم یعنی خوب و بعد از آن هوشنگ به تقریبی به کنار رود کرن(کارون) رسید چون ملاحظه وضع آن مکان نمود گفت اینجا شوشتر است و استعداد آن برای بنای شهر بهتر است و مهندسان را امر نمود که طرح آن را ریختند و به بنای آن اشتغال نمود و گویند شوش به شکل باز ساخته شده و شوشتر به شکل اسب ...و صاحب قاموس گو ید تستر بر وزن جندب و باروی آن اول شهری است که بعد از طوفان بنا شده...»(4)

در جای دیگر درتذ کره شوشترمی خوانیم: « ....و غالباً بعضی مردم که در کنار رود دو دانگه خانه داشتند گرگر نصب نموده بودند و آب از رودخانه می کشیدند به این سبب آن محله را گرگر گفته باشند و باروری شهر را از آنطرف رودخانه است و از سایر اطراف حصاری عظیم است...و قلعه شوشتر قلعه بسیار مستحکم است و آنرا قلعه سلاسل گویند و گویند سلاسل اسم غلامی بود از والی فارس که به بنای این قلعه مأمور گردیده و باروی ولایت را به طول رود داریان کشید به نحویکه داریان به منزله خندقی در پای حصار قرار گرفته و صحرای بسیاری داخل حصار کردند که در اوقات احتیاج مردم دهات با حیوانات و دواب منزل توانند نمود...»(5)

شوشتر به لحاظ موقعیت طبیعی که دارد در طول تاریخ زندگی بشر مسکونی بوده است. وجود کوههای صعب العبورو امتداد رشته کوه زاگرس در شمال این شهر محل و ماوای مناسبی جهت اسکان انسان پیش از تاریخ بوده است. محلهای سکونت بیشماری در کوههای منطقه و دامنه های آن وجود داردکه در صورت برر سیهای باستانشناسی این محلها و محوطه های باستانی کشف ومعرفی خواهد شد.

در بررسی هیات پژوهشی پایگاه میراث فرهنگی سازه های آبی-تاریخی شوشتر یکی از این محلها که شامل دو پناهگاه سنگی وابزار سنگی وسفالی بودکشف گردید.

زمانی که انسان زندگی در دشت را آغاز کرد از خاک حاصلخیز دشت جهت کشاورزی و بعدها جهت ساخت مصالح ساختمانی وسفال استفاده نمود. شوشتر ودشت پیرامون آن بدلیل حاصلخیزی خاک و جاری بودن رودخانه کارون محل مناسبی جهت کشاورزی و اهلی کردن حیوانات بوده است.

اما از زمانیکه بشر برای بدست آوردن سود بیشتر شروع به تجاوز و تعدی به مناطق همجوار خویش نمود 
جهت جلوگیری ازاین حمله ها و تجاوزها نیز حصاری پبرامون محل زندگی خویش احداث نمود، شوشتر نیز بدلیل موقعیت خاص خود از این امر مستثنی نبوده و اهالی با ایجاد حصاری از شهردر مقابل هجوم دشمنان از این شهر محافظت کردند.

شهرهایی که در دشت قرار داشته اند همیشه در معرض هجوم غارتگران و رقیبان بوده اند، در شوشتر نیز بدلیل اینکه شرق – جنوب و غرب این شهر به دشت منتهی می شده است لزوم احداث حصاری که جلوی نفوذ دشمنان رابگیرد همواره احساس می شده است. شهر تاریخی شوشتر که تماماً بر روی یک صخره سنگی یکپارچه ساخته شده ازسمت شمال به کوههای بلندی محدود می شود که امکان نفوذ به داخل شهر را غیر ممکن می ساخته است. اما نکته جالب توجه عبور رودخانه کارون است که می توانسته است عامل حفاظتی مهمی به شمار آید. به همین منظور شاخه ای از آن را با نام دو دانگه یا گرگر در دره ای وسیع به گونه ای انتقال دادند، تا بتوانند علاوه بر استفاده اقتصادی و آبیاری زمینهای کشاورزی از حریم شهر نیز با این طریق حفاظت نمایند.

همچنین نهری از شاخه شطیط (شاخه اصلی کارون) به نام نهر داریون به سمت دشت میاناب تعبیه کرده، تا هم به مانند گرگر علاوه بر استفاده های اقتصادی و آبیاری زمینهای کشاورزی پیرامون شهر را نیز از گزند حملات احتمالی مصون نگاه دارند.

ساکنین شهر از این نهرها به صورت طبیعی به عنوان خندق نیز بهره می گرفته اند. نهرداریون عمق و گستردگی رودخانه گرگر را نداشته است به همین دلیل در پیرامون داخلی آن به سمت شهر حصاری ممتد ایجاد کردند. بر اساس باقیمانده حصار شهر در حوالی امامزاده عبدالله می توان حدود ارتفاع حصار را بین 4 الی 6 متر مشخص نمود.

نهرداریون پس از عبور از زیر قلعه سلاسل و پس از عبور از کنار پل بند تاریخی شادروان در محل بند خاک به دو شاخه تقسیم می شود که به عنوان یک نهر فرعی پس از عبور از کنار امامزاده عبدالله و پس از گذر از محل نهر رقط به رودخانه گرگر می پیوندد. شک نباید کرد که احداث این نهر فرعی علاوه بر عملکردهای متعددی که برای آن در نظر گرفته اند وظیفه خندقی را ایفا می کرده که حصار شهر در سمت داخلی آن در جهت شهر حصار و دیواری استوار به مانند دژی ستبر از شهر و ساکنین آن محافظت می کرده است و تنها راه تردد از شهر از طریق دروازه هایی بوده که در محلهای متعددی از این حصار قرار داشته اند و دروازه های بزرگی که در ابتدا و انتهای این خندق ها عمدتاً پلی جهت تردد بر روی آنها احداث شده بود قرار داشت و نگهبانان با تجربه و پرتوانی که در جای جای این حصار قرار داشتند شهر شوشتر را در طول تاریخ تسخیر ناپذیر ساخته بود.

حصار شوشتر یکی از تسخیر ناپذیر ترین حصارهای زمان خود به حساب می آید و تصرف آن بسیار دشوار بوده است. قلعه شوشتر(سلاسل) در کنار رودخانه کارون مقر حکمرانان محل به شمار می رفته به گونه ای که پیرامون قلعه را خندق حفر کرده بودند و نگهبانانی که بر روی برجهای قلعه از دژ محافظت می کردند. دره ای که رودخانه گرگر در آن جاری است و همینطور نهر داریون  که از طریق نهر رقط به گرگر متصل و مربوط می شده است به عنوان خندق پیرامون شوشتر به حساب می آمده است. در اصل می توان شوشتر را در میان نهرهای حفر شده به عنوان دژی وصف نمود که قلعه سلاسل به عنوان نگین آن به شمار می رفته است.

  • موقعیت و تاریخچه

حصار شهر از ابتدای پل شادروان در حوالی غرب شوشتر آغاز شده و در کشاکش نهرداریون امتداد می یافته است. این تداوم حصار تا محل بند خاک ادامه می یافت و از آن پس در کشاکش نهر فرعی داریون به سمت جنوب تداوم می یافت. تنها بخش باقی مانده از حصار شهر که هم اکنون نیز باقی است مربوط به همین محل می باشد که فاصله ای را در حدود 150 متر تا پل مشهور به لشکر کشیده شده است. این حصار پس از دروازه لشکر ادامه می یافت و از پشت امامزاده عبداله به سمت مشرق و در کنار نهر رقط تداوم داشته است. درمحل نهر رقط دره ای گسترده است که در چند سال اخیر بخش اعظم آن از حالت طبیعی در آورده شده و تسطیح گردیده است.

محل امتداد دیوار شهر از پشت امامزاده عبدالله تا رودخانه گرگر متأسفانه تسطیح گردیده و مورد سکونت واقع شده است. این منطقه از شوشتر در حال حاضر به کمیته سوخت موسوم است و دو خیابان شهید عادی زاده و مؤذن محلهائی هستند که حصار شهر از آنجا می گذشته است. حصار شهر دقیقاً تا کنار رودخانه گرگر تداوم داشت. خوشبختانه عکسهای هوائی موجود از این منطقه بخشهائی از حصار شهر را نشان می دهند که با بررسیهای میدانی و باستان شناختی علمی و دقیق انجام این تحقیق میسر گردید.

در اینجا ذکر این نکته لازم است که به علت عمق کم نهر داریون نسبت به نهر گرگر ایرانیان با استفاده از یک دیوار بزرگ و غیر قابل نفوذ بخش جنوبی و غربی شهر را غیر قابل نفوذ کردند. بخش شمالی شهر نیز که رودخانه کارون جریان داشت بدلیل اینکه پشت مرزهای مورد هجوم و در داخل مرزهای ساسانیان قرار داشت امکان نفوذ از جهت شمالی به درون شهر ضعیف بود. تنها بخش جنوبی شهر که به سمت امپراطوری روم و قدرتهای ملوک الطوائفی بود بایستی مستحکم و غیر قابل نفوذ می گردید.

هنگام احداث دیوار و حصار شهر اعراب شبه جزیره عربستان یک قدرت خطرناک به حساب نمی آمدند. با ظهور اسلام و پشتوانه مکتبی این دین اعراب که به خواسته مورد نظرشان دست یافته بودند و از زیر قدرتهای محلی و قبیله ای خارج شده بودند با اعتقاد راسخ و یک دست، متحد گردیده و آماده شدند که جهت اعتلای این دین جدید جان خویش را نثار کنند. در کتابها و متون تاریخی موجود آمده است که لشکر اسلام در هنگام تصرف شوشتر مدت زمان مدیدی را در بیرون از شهر اطراق کردند و بدلیل عظمت و تسخیر ناپذیری آن قادر به تصرف آن نبودند و در نهایت فردی از اهالی شوشتر ضمن همکاری با لشکر اسلام باعث گردید که شهر تسخیر ناپذیر شوشتر تسخیر گردد.

حصار شوشتر دارای خصوصیات زیر است:

1- پی حصار از مصالح سنگهای رسوبی است که جهت استحکام بیشتر حصار آنها را در کنار هم قرار داده و با ملات گل و گچ استحکام آنها را بالا برده اند. بر روی مصالح سنگی را نیز با استفاده از خاک و سنگهای رودخانه ای پوشانده اند.

2- قطر بخش پائینی حصار بین3- 5  متر  بوده و ارتفاع آن بین 4 تا 6 متر بوده است.قسمت بالای حصار نیز به حالت شیب دار در دو سوی حصار مشخص است.

3- تراکم خاک و حجم بالای استفاده از آن باعث استحکام حصار در طولانی مدت می شده است.

4- در  بخشهائی مشخص از حصار برجهائی را ساخته اند که ارتفاع آن بیشتر از دیوار می باشد. فرم آن نیز به شکل مدور بوده و نگهبانان در آنها مستقر می شده اند.

بعد از ورود اسلام به منطقه بدلیل اینکه شوشتر زیر نفوذ دین اسلام قرار گرفته بود و نماینده خلیفه در آنجا مستقر شده بود و بدلیل اینکه خطر تصرف و حمله به شهر نیز کمتر شده بود، خواه ناخواه از اهمیت و اعتبار حصار کاسته شد، اما به مرور زمان تهاجمات منطقه ای رو به فزونی نهاد و ایرانیان مسلمان ناچار شدند مجدداً به حصار شهر توجه کنند.

حصار شهر که در طی این مدت بلا استفاده مانده و سیلابهای سالیان گذشته بخشهائی از آن را ویران و با خود برده بود، می بایستی مجدداً احیاء می گردید. حصار باستانی شهر در کشاکش نهرداریون تداوم داشت و در دوره اسلامی و هنگام احیاء آن حصار اندکی از نهرداریون فاصله داشت که در نقشه پیوست با خط چین مشخص شده است.

در حمله مغول به منطقه آسیبهای گسترده ای به حصار و شهر وارد آمد که برخی از این خسارات جبران ناپذیر بود. اما با تخریبهائی که در طول تاریخ بر پیکر این شهر باستانی وارد آمده هرگز اهالی شوشتر از عمران و آبادانی و ساختن بناها و حصارهای غیر قابل نفوذ دست بر نداشته اند. نگاهی به بافت قدیم شوشتر همه چیز را به اثبات می رساند.

وقتی که وارد بافت قدیم شوشتر می شویم همه چیز گویای صلابت، عظمت و بزرگی است. دیوارها از مصالح سنگ آنچنان عظمتی به بناها بخشیده اند که قدرت هیچ غارتگری نمی توانسته است این بناها را به تصرف در آورد.

 در بررسی حصار و دیوار دفاعی شهر به سه مورد مهم بایستی توجه نمود:

1- حصار اصلی شهر که شرح آن داده شد عبارت است از حصاری مستحکم و تسخیر ناپذیر که به عنوان حصار کلی شهر مطرح است که همانطوری که اشاره شد در محدوده نهرداریون تا رودخانه گرگر امتداد داشته است و دروازه های شهر و کنترل ورود و خروج از مکانهای خاصی بوده که در حصار تعبیه گردیده بود.

2- مرحله بعد از استحکامات شهر دیوارهای بلند و ستبر منازل اهالی شوشتر می باشد که  ارتفاع و عظمت این دیوارها هر بیننده ای را شگفت زده می کند. بلندی این دیوارها علاوه بر سایر مزایائی که داشته این ویژگی را نیز داشته است که مانع محکمی جهت تصرف منازل اهالی ساکن در شوشتر باشد.

3- خندق و برجهای تدافعی قلعه شوشتر(سلاسل) که هرمزان ساسانی هنگام تصرف شهر در این فلعه مستقر گردید. عظمت برج ها و بارو و خندق این قلعه به حدی بوده که لشکر اسلام قادر به تصرف این قلعه نگردید. و سرانجام پس از تبادل نظر ساکنین قلعه با سپاهیان اسلام که قلعه را محاصره کرده بودند و پس از اتمام آذوقه ساکنین قلعه هرمزان خود را تسلیم سپاه اسلام نمود. عظمت و تصرف ناپذیری این قلعه به حدی بوده که تا دوره قاجاریه نیز این قلعه مقر حاکم نشین بوده است.

در عصر پهلوی بدلیل از بین رفتن قدرتهای محلی و منطقه ای و وادار کردن آنها به اطاعت از حکومت مرکزی امنیت در منطقه و شهر باعث گردید که اهالی دیگر ترسی از هجوم غارتگران نداشته باشند و در نتیجه شهر رو به توسعه و عمران نهاد تا جایی که بنیان حصار شهر نیز در معرض خطر قرار گرفت و بخش اعظم آن در گسترش شهر نشینی از بین رفت.

اما نکته مهمی که در اینجا بایستی به آن اشاره کرد وجود رودخانه کارون در شوشتر است. اصولاً تمام تمدنهای باستانی در کنار رودخانه ها شکل گرفته اند ،تمدن مصر در کنار رود نیل ،تمدن چین در کنار رود زرد،تمدن بین النهرین در کنار رود دجله و فرات تمدن ایلام در کنار رودخانه کارون و.... که تماماً به این نکته اشارت دارد که یک تمدن شکوفائی خود را مدیون عامل حیات آدمی  یعنی آب  می داند. اما از آنجائیکه رودخانه کارون یکی از بزرگترین و پر آب ترین رودهای جهان باستان و حتی امروزه به حساب می آمده ، استقرار های فراوانی چه در مناطقی که کوهستانی است و رودخانه از دره های آن گذر می کند و چه در محلهائی که جلگه ایست و انسان در دشت ساکن است وجود داشته و دارد و اهالی شوشتر از این رودخانه نهایت بهره برداری و استفاده را کرده اند. کانالها،نهرها،آبراهها، قنات ها، آسیابها، بندها، پل ها و پل بندها همه و همه نشان از توجه مردم به این رودخانه بوده است. رودخانه کارون شوشتر را همانند جزیره ای در بر گرفته و از آن به مانند نگینی درخشان محا فظت می کرده است.

اما نکته ای که باید به آن اشا ره کرد این است که با توجه به اینکه در دوران باستان مناطق شهری ازبخشهای مختلفی تشکیل می شده اند، (بخشهای اعیان نشین وبخشهای اداری و غیره ). این احتمال وجود دارد که شوشتر نیز به همین صورت بوده باشد قلعه سلاسل بخش اعیان نشین و محل استقرار حاکم شهر بوده که خود به طور مجزا دارای خندق و حصار بوده است.

پیرامون قلعه شوشتر(سلاسل) مردم عادی زندگی میکردند ،که بناها دارای دیوار بلند با مصالح سنگ بودند. این احتمال وجود دارد یک حصار فرعی و دومی هم علاوه بر دیوار اصلی شهر وجود داشته که ساکنین منطقه پیرامون قلعه را محافظت میکرده است که در دوره اسلامی به دلیل گسترش شهر به سمت جنوب و وجود امنیت حصار فوق از بین رفته است البته اشاره فوق به دو دلیل است یکی اینکه شهرهای بزرگ در دنیای باستان دارای این ویژگی بودند که بخشهای مختلف آنها از یکدیگر مشخص شده بود و دیگر اینکه در امتداد پل حاج خدایی خطی از یک حصار مشاهده میشود که احتمالا همان حصار دوم شهر بوده است.

اهالی شهرهای باستانی از جمله شوشتر با شروع روز و آغاز کار از خانه های خویش بیرون آمده و به زمینهای کشاورزی اطراف شهر می رفتند و به کارهای روزمره خویش می پرداختند و در پایان روز کاری و پس ازاتمام کار به محل سکونت خویش در درون حصار شهر می رفتند و این شیوه تا قبل از فتح شوشتر توسط لشکر اسلام ادامه یافت.

نکته دیگر ، راجع به شکل و فرم حصار شهر می باشد که با توجه به بررسیهای باستان شناسی و میدانی در منطقه شکل و پلان کلی حصار را به صورت مستطیل برداشت نمودیم در دوران ساسانی شکل و فرم شهر ها بر خلاف دوره پارتی که به صورت مدور بود به شکل مستطیل می ساختند و در مجموع این چنین می توانیم فرض کنیم که حصار شهر متعلق به دوره ساسانیان می باشد. در جنوب شوشتر بین شهرک علم الهدی تا روستای مهدی آباد یک محوطه بزرگ باستانی متعلق به دوره ایلیماییدکه همزمان با دوره پارتی در این منطقه مستقر بوده اند وجود دارد که در اصل شوشتر دوره پارتی میباشد در این منطقه یک تمدن بزرگ و باستانی مستقر بوده است که باستان شناسان بقایای آن را از زیر خاک خارج کرده اند .این منطقه به قدری غنی و گسترده است که برای سالیان سال جا برای تحقیق، بررسی و کاوش دارد.در دوره ساسانی شهر شوشتر در محل قلعه سلاسل و پیرامون آن شکل گرفت و گسترش پیدا کرد و در اصل شهر فعلی شوشتر بر روی بقایای دوره ساسانی ساخته شده است و روند تکاملی شهر تا دوره اسلامی و بعد از آن تا دوره فعلی ادامه داشته ودارد.

  • نتیجه گیری

اصولا  وجود حصار در یک منطقه  نشان از اهمیت و بزرگی محل دارد و در طول تاریخ باستان تنها شهرهای مهم و استراتژیک دارای حصار  بوده اند و سایر مناطق که از اهمیت برخوردار نبودند، فاقد حصار پیرامون محل بوده اند.

قطعا یکی از دلایل تداوم حیات شوشتر به عنوان یک شهر تاریخی قرار گرفتن آن در محلی است که ارتباطات منطقه ای و بین منطقه ای درآنجا به سهولت انجام می گرفته است شوشتر دارای تمام شرایط لازم جهت رشد و شکوفایی بوده  است  نزدیکی به کوههای شمال منطقه از لحاظ ارتباط با مناطق همجوار و عبور جاده مهم و تاریخی که از تخت جمشید به شوش وصل شد و همچنین امکان بهره وری از زمینهای حاصلخیز شوشتر و عبور رودخانه از کنار آن باعث گردید که شوشتر روز به روز بزرگتر، مهمتر، باشکوه تر و تواناتر شود تا جایی که قرنها این محل به عنوان حاکم نشین منطقه مطرح بوده است.

حال یک چنین مکان با ارزشی می طلبد که به دلیل رقابتهای موجود بین اقوام و احتمال خطر سقوط و نابودی به دست رقیبان به شکل یک دژ استوار و تسخیر ناپذیر درآید.

متاسفانه در چند دهه اخیر به دلیل شرایط اقتصادی و سیاسی شوشتر از مرکزیت خارج گردید اما به جرات میتوان اذعان کرد که شوشتر میتواند به عنوان یک قطب فرهنگی، اقتصادی مجددا به گردونه حیات خویش باز گردد خوشبختانه با ایجاد شرایط لازم و بهبود موقعیتهای خاص شوشتر هم اکنون پا در وادی رشد و شکوفایی نهاده است. در پایان جا دارد از همکاری بی دریغ جناب استاد محمد علی شرف الدین که حقیقتا اطلاعات با ارزش و ذی قیمتی  در اختیار این حقیر قرار داداند تشکر و قدردانی نمایم.

  • تصاویر


در این تصویر، حصار و تعدادی از آثار مرتبط بر روی عکس هوایی مشخص شده اند - حصار شوشتر در طول تاریخ
در این تصویر، حصار و تعدادی از آثار مرتبط بر روی عکس هوایی مشخص شده اند

بخش شرق و شمال شرق شوشتر و کانال گرگر که نقش اساسی را در حفاظت از شهر به عهده داشته است - حصار شوشتر در طول تاریخ
بخش شرق و شمال شرق شوشتر و کانال گرگر که نقش اساسی را در حفاظت از شهر به عهده داشته است

پل بند شرابدار در محل تلاقی حصار شهر به گرگر در جنوب شرقی شوشتر - حصار شوشتر در طول تاریخ
پل بند شرابدار در محل تلاقی حصار شهر به گرگر در جنوب شرقی شوشتر

قسمتی از دیواره حصار شهر در کنار پل بند لشکر - حصار شوشتر در طول تاریخ
قسمتی از دیواره حصار شهر در کنار پل بند لشکر

حصار شهر بین امامزاده عبدالله و بند خاک - حصار شوشتر در طول تاریخ
حصار شهر بین امامزاده عبدالله و بند خاک

بخشی از دیواره خندق که رودخانه گرگر در آن جاری است و نقش دیوار دفاعی شرق شوشتر را به عهده داشته است - حصار شوشتر در طول تاریخ
بخشی از دیواره خندق که رودخانه گرگر در آن جاری است و نقش دیوار دفاعی شرق شوشتر را به عهده داشته است

رودخانه کارون عامل حفاظتی شمال شوشتر - حصار شوشتر در طول تاریخ
رودخانه کارون عامل حفاظتی شمال شوشتر


پژوهشگر: قاسم کریمیوند

  • پی نوشت ها

1- آ ثار و بناهای تاریخی خوزستان – احمد اقتداری – انتشارات انجمن آثار ملی

2-  ایشان از پژوهشگران به نام شوشتر به شمار می روند که در زمینه های مختلف علمی از جمله تاریخ، ادبیات، فلسفه و ... دارای تألیفات با ارزشی می باشند.

3- یاد اشت ها ی منتشر نشده

4- تذکره شوشتر- سید عبداله جزایری – انتشارات کتابخانه صدر – صفحه 2

5– همان منبع

  • منابع وماخذ

1-آثار وبناهای تاریخی خوزستان – احمد اقتداری – انتشارات انجمن آثار ملی

2- تذکره شوشتر- سید عبدالله جزایری – انتشارات کتابخانه صدر